Auteur: Luc van Bakel, hoofdredacteur VRT NWS ‘Check en Onderzoek’ vanop GlobalFact.
Afbeelding: Een groot spandoek met ‘Putin, The Hague is waiting for you’ siert de skyline van Vilnius. Het hangt tegenover de Russische ambassade. © Luc van Bakel

BENEDMO op GlobalFact

Een conferentie van factcheckers die gestreamd wordt op de websites van zowel de publieke omroep LRT als op de grootste commerciële zender Delfi. Het zal in België of Nederland niet zo snel gebeuren, maar het zegt veel over de aandacht voor desinformatie in Litouwen en omstreken. 

Het was dan ook de Litouwse minister van Defensie Robertas Kaunas die op dag 1 het podium beklom met de gevleugelde woorden: “Media en factcheckers zijn misschien wel even belangrijk als luchtafweer. Geen land kan zijn eigen informatieruimte alleen beschermen.” 

Naast de voor- en nadelen van de opkomst van artificiële intelligentie was FIMI (Foreign Information Manipulation and Interference) oftewel buitenlandse beïnvloeding dan ook hét topic van deze GlobalFact. 

 

 

Van TikTok-filmpjes tot drones 

Goedkoper dan luchtafweer zijn factcheckers alleszins, maar in Litouwen maken ze bovendien deel uit van een totaalaanpak van desinformatie. Samen met het onderwijs, de academische wereld, defensie, vrijwilligers en de overheid.  “Litouwen is een plek waar de informatiestrijd niet als een academisch vraagstuk geldt”, zei Kaunas. “maar als iets dat dagelijks en tastbaar wordt gevoerd. We beschouwen ‘cognitieve oorlogsvoering’ nu als een reëel conflictgebied, net zo reëel als land, zee, lucht, ruimte en cyber”. 

En voorbeelden legio. In maart van dit jaar doken op TikTok tientallen met AI gegenereerde video’s op over havenstad Klaipeda. “Laten we Klaipeda weer Russisch maken” was de boodschap. Hoewel het bereik van de video’s eerder beperkt was, werd die totaalaanpak snel duidelijk. Het openbaar ministerie startte een onderzoek, de Litouwse mediatoezichter eiste meteen dat TikTok de content verwijderde, journalisten brachten verslag uit, vrijwilligers kwamen online in het verweer en het nationale crisiscentrum riep op om dergelijke berichten niet verder te verspreiden.

In Klaipeda werd een LNG-terminal gebouwd. De bouw van die terminal was cruciaal voor het beëindigen van de afhankelijkheid van Russisch gas in de Baltische regio, waardoor het dus ook een aantrekkelijk doelwit van desinformatiecampagnes werd.

 

 

De schuilkelder in

Afgelopen mei weerklonk in Vilnius een luchtalarm en moesten politici en burgers een schuilplaats zoeken. De reden: dronemeldingen nabij de grens met Wit-Rusland, nauwelijks een dertigtal kilometer verderop. Loos alarm zo bleek, de drones verdwenen van de radar. “Afgeweken drones uit Oekraïne”, klonk het in Moskou dat de Baltische Staten er nogmaals van beschuldigde hun luchtruim ter beschikking te stellen voor aanvallen op Rusland. Nepnieuws volgens Defensieminister Kaunas die sprak van een nieuwe desinformatiecampagne om de Baltische Staten en andere Oost-Europese NAVO-leden tot een confrontatie te drijven.

In het verleden circuleerden ook al nepverhalen over wangedrag van NAVO-militairen op Litouws grondgebied; verhalen over aanrandingen van een jong meisje en vernielingen op een begraafplaats. Allemaal meermaals ontkracht door factcheckers en overheid. 

Geografie en Russische minderheden

Dat de strijd tegen desinformatie serieus wordt genomen in de Baltische regio is duidelijk. De ligging van de voormalige Sovjetstaten maakt hen dan ook kwetsbaar. Estland ligt geprangd tussen de Baltische Zee en Rusland. Letland deelt de grens met Rusland en Wit-Rusland en   Litouwen grenst aan Wit-Rusland en aan de Russische exclave Kaliningrad. Enkel een smalle landstrook – de Suwalki-corridor – verbindt de regio met Polen en andere NAVO-leden. 

Daar komt een demografisch element bij. Tijdens de Sovjetperiode verhuisde Moskou grote groepen etnische Russen naar de Baltische republieken. In Letland is ongeveer een kwart van de bevolking etnisch Russisch, terwijl het aandeel dat Russisch als voertaal thuis gebruikt hoger ligt, rond een derde van de bevolking. In Estland gaat het om een kwart etnische Russen. Litouwen springt eruit met slechts zo’n 5 procent, mede omdat het land na de onafhankelijkheid alle inwoners automatisch naturaliseerde.

De Estse minister van Sociale Zaken, Karmen Joller, erkende op GlobalFact dat haar land daardoor gevoeliger is voor Russische propaganda dan de meeste Europese landen. Estland en Letland voerden dan ook recent taalhervormingen in het onderwijs door: Beide landen faseren het Russisch als onderwijstaal uit — net omdat de autoriteiten vrezen dat Russischtalige inwoners via Kremlin-gelieerde media een vertekende realiteit krijgen voorgeschoteld. Die kwetsbaarheid is precies waar Russische desinformatiecampagnes op inspelen. 

Onderzoek toonde in 2024 ook aan dat er verschil in mening zat tussen Russischsprekende en niet-Russischsprekende over de vraag of Rusland de schuldige was in de oorlog tegen Oekraïne. Hoewel het nog altijd om een beperkt aantal gaat, ligt dat percentage bij Russischtalige mensen gevoelig hoger. 

“In Litouwen zou zo’n 25 procent van jongeren geloven dat het land historisch en cultureel dichter aanleunt bij Rusland dan Europa”, zei Vytautas Matulevičius, directeur bij Bosanova, een communicatiebureau en expert in Russische desinformatie, tijdens een panelgesprek rond hybride dreigingen. Bij ouderen schommelt dit rond de 7 procent. Iets wat Matulevičius aan de impact van TikTok wijt. 

Ieva Gajauskaitė, een hooggeplaatste bij het Litouwse ministerie van Defensie in Litouwen vatte het als volgt samen: “Je hebt geen soldaten nodig om een land te bezetten, het volstaat om de geesten te bezetten.” 

 

 

De ‘whole of society’- aanpak 

Litouwen staat misschien wel het verst in z’n strijd tegen desinformatie. Centraal in die aanpak  staat de onafhankelijke denktank Debunk.org. Dat is een ngo die ontstond in de schoot van de nieuwsorganisatie en medeorganisator van deze GlobalFact, Delfi. Debunk ontwikkelde een tool die dagelijkse berichten op duizenden sites scant. De tool wordt gezamenlijk gebruikt door de grootste Litouwse media én door de overheid. Beïnvloedingscampagnes worden zo snel opgespoord. Intussen is de ngo actief in de hele Baltische regio, in Polen en nog enkele andere landen. 

Debunk werkt bovendien samen met een soort van vrijwilligersleger, de zogeheten ‘elfen’. Die proberen online een antwoord te bieden aan internettrollen door nepnieuws te rapporteren en te counteren met feiten. 

De ‘elfen’ ontstonden in 2014 na de Russische annexatie van de Krim. De beweging groeide intussen uit tot enkele duizenden vrijwilligers actief in verschillende Oost-Europese landen.  

Ook het leger monitort in Litouwen de klok rond desinformatie, en justitie gebruikt strenge regelgeving om snel stappen te zetten zoals de campagne rond havenstad Klaipeda aantoont. “De Litouwse radio- en televisiecommissie heeft al meer dan 1.000 internetdomeinen en 8.000 IP-adressen geblokkeerd”, vertelde de Litouwse viceminister van Buitenlandse Zaken, Vidmantas Verbickas. Het maakt dat het land intussen één van de meest uitgebreide ‘whole of society’-modellen kent in de strijd tegen desinformatie. 

Wat bij ons? 

Kunnen wij hier in Nederland en België van die Litouwse aanpak leren? Ja en neen. De inzet van een breed interdisciplinair netwerk tegen desinformatie is ontegensprekelijk een meerwaarde. 

Bij ons brengt Benedmo academici, organisaties rond mediawijsheid en journalisten samen. Dat zorgt voor meer samenwerking en gezamenlijk journalistiek onderzoek. Maar de focus ligt veel breder dan enkel op buitenlandse beïnvloeding, terwijl dat in Litouwen net de kern is. 

Niet dat er hier geen pogingen van buitenlandse beïnvloeding zijn. Die zijn er wel degelijk. Maar onze ligging in Europa, demografie en geschiedenis zijn wezenlijk anders dan die van de Baltische Staten. En dus valt ook de aanpak niet volledig te kopiëren. 

FIMI is hier één van de vele vormen van desinformatie en manipulatie. Het is een fenomeen dat zeker waakzaam moet bekeken worden, maar waarvan de impact ook niet altijd duidelijk is. Soms is het simpelweg te gemakkelijk om bijvoorbeeld polarisatie te wijten aan enkel buitenlandse beïnvloeding. Al mogen we zeker niet blind zijn voor het geheel aan hybride dreigingen waar beïnvloedingscampagnes deel van uitmaken, net zoals cyberaanvallen, sabotage of spionage.   

Heel divers speelveld

Rest zeker ook de vraag hoe de onafhankelijkheid van de pers gewaarborgd blijft als er te nauw met de overheid wordt samengewerkt in bijvoorbeeld data-uitwisseling. In Litouwen maken ze zich sterk dat die samenwerking rond FIMI, een kritische houding richting de overheid over andere domeinen allerminst in de weg staat. 

Toch waren er eind 2025 grote protesten in Vilnius tegen plannen van de overheid om de werking en de onafhankelijkheid van de publieke omroep LRT strenger te beteugelen. De regering zwakte die plannen uiteindelijk af. 

Maar ook de politieke wind uit de Verenigde Staten, het beleid van de EU, onze eigen politici of het conflict in het Midden-Oosten hebben een impact op onze informatieruimte. Om nog niet te spreken van gezondheidsdesinformatie verspreid door influencers of scams waarin bekende personen misbruikt worden voor geldgewin. 

Een heel divers speelveld dus waarin aantoonbare onpartijdigheid en wendbaarheid ook belangrijk zijn voor het publiek. Laat ons dus de communicatielijnen tussen alle betrokken partijen zo open mogelijk houden, maar met absoluut respect voor ieders onafhankelijkheid. 

Wel een absolute troef is de inzet van vele vrijwilligers die actief helpen om nepnieuws online te bestrijden, de zogeheten elfen. Daar is zeker nog groeimarge voor bij ons en spelen organisaties als deCheckers, die op dat gebied al expertise hebben, mogelijk een rol. 

Wat zeker niet helpt: het aanwakkeren van wantrouwen tegen factcheckers en traditionele media of het bestempelen van factcheckers als aanstokers van censuur; ook door sommige politici. Een tendens die we ook bij ons helaas te vaak zien op sommige sociale media. Want daarin heeft de Litouwse minister van Defensie wel gelijk: Niemand kan zijn informatieruimte alleen beschermen.

 

 

Wat viel er nog op tijdens GlobalFact?

1. De afwezigheid van de grote Amerikaanse techplatformen. 

Waar ze vroeger nog de grote sponsors waren van de IFCN-conferentie, vielen ze nu vooral op door hun afwezigheid: de grote Amerikaanse techplatformen als Meta en Alphabet. Enkel TikTok was bescheiden vertegenwoordigd. “De politieke wind in de VS is gekeerd en hun steun keerde mee”, zei IFCN-directeur Angie Drobnic Holan. De grote techplatformen trokken zich terug, ook financieel. En dat verplicht de factcheckwereld  te zoeken naar nieuwe verdienmodellen. Een zoektocht die volop aan de gang is. 

De grote techspelers hebben het ook moeilijk met de verplichtingen opgelegd door de Europese Commissie in het kader van de Digital Services Act (DSA). Die Europese wet dwingt de grote onlineplatformen om strenger op te treden tegen illegale inhoud en kwetsbare gebruikers beter te beschermen. 

Toch weerklonk ook deze oproep. “Laat ons terug samenwerken om kwaliteitsvolle informatie voor iedereen toegankelijk te maken. Factchecking is geen censuur, is niet partijdig. We hebben technologie nodig die een gezond informatiesysteem ten dienste van ons allemaal promoot”, aldus Drobnic Holan in haar openingsrede. 

 

 

2. Zorgen om vooringenomen AI-chatbots 

Ook de opkomst van artificiële intelligentie was één van de meest besproken onderwerpen op GlobalFact, niet alleen de risico’s die het met zich meebrengt, maar ook de mogelijkheden bij de ontwikkeling van tools. Toch stond één thema centraal in verschillende lezingen: de rol van chatbots als ChatGPT, Mistral, Grok of Gemini. 

Elke AI-chatbot misleidt zijn gebruikers op de een of andere manier. Tot deze conclusie kwamen journalisten en onderzoekers van onder meer media en organisaties als Gazzetta Media of Hibrid.info die de vooringenomenheden in AI-taalmodellen hebben bestudeerd. Sommige chatbots censureren informatie, terwijl andere te snel zijn met het versterken van de eigen opvattingen van gebruikers. Gazzetta media zit in de ontwikkeling van een tool om in één oogopslag de antwoorden van verschillende chatbots op éénzelfde vraag te kunnen vergelijken. Vergelijken en het goed checken van de aangeleverde bronnen blijft de boodschap.